บทเรียน: ไม่ควรมีเด็กคนไหนต้องเสียสละตัวตนและความฝัน เพราะความคาดหวังของผู้ใหญ่

มีคำถามข้อหนึ่งซึ่งผมเพิ่งอ่านเจอแล้วถึงกับต้องหยุดคิดทบทวนอยู่ครู่ใหญ่ คำถาม ซึ่งไม่สามารถหาหลักฐานยืนยันต้นตอได้ ถามว่า

“เรากำลังเลี้ยงดูเด็กคนหนึ่งให้เติบโตขึ้นและมีชีวิตอย่างที่เขาฝันไว้ หรือเรากำลังพยายามทำให้เด็กคนหนึ่ง เติบโตกลายเป็นคนที่ตรงกับความคาดหวังของเรากันแน่”

ในโลกปัจจุบัน ซึ่งทรัพยากรมีแต่ลดน้อยถอยลงเมื่อเทียบสัดส่วนกับจำนวนประชากรที่มีแต่จะเพิ่มมากขึ้น เส้นทางชีวิตของทุกคนจึงไม่ต่างจากสนามแข่งขัน เริ่มตั้งแต่การแข่งขันเพื่อเข้าเรียนโรงเรียนที่ดี การสอบแข่งขันเพื่อเข้าเรียนมหาวิทยาลัยที่ดี จบการศึกษาแล้วก็ยังต้องต่อสู้ฟาดฟันกับคนอื่นๆ เพื่อให้ได้เข้าทำงานในบริษัทหรือองค์กรที่ดี หลังจากนั้นก็ยังต้องแข่งขันภายในองค์กร รวมถึงการประชันขันแข่งเพื่อให้ได้มาซึ่งสถานภาพอันได้รับการยอมรับในสังคม

ดังนั้น จึงไม่แปลกที่เด็กแต่ละคนจะถูกเตรียมตัวเพื่อเข้าสู่สนามแข่งขันตั้งแต่เด็ก เพื่อที่จะได้มีโอกาสก้าวหน้าและเติบโตต่อไปในอนาคต 

กลับไปสู่คำถามข้างต้น คำว่า ‘เรา’ ในคำถามนี้ จึงไม่ได้หมายความจำกัดแค่ ‘พ่อแม่’ หากแต่ยังรวมไปถึงครูอาจารย์ หรือยิ่งไปกว่านั้น หมายรวมไปถึงระบบการศึกษา ที่ถูกสร้างขึ้นสำหรับสนับสนุนให้เด็กคนหนึ่งเติบโตอย่างมีความรู้และงดงาม

แน่นอนว่า พ่อแม่ รวมไปถึงครูอาจารย์ส่วนใหญ่ย่อมรักและปรารถนาดีต่อเด็ก แต่ในบางครั้ง ความปรารถนาดีที่มากเกินไป กลับกลายเป็นการตีกรอบ และยัดเยียดสิ่งที่ตัวเองคิดว่าดีให้แก่เด็ก โดยหลงลืมไปว่า สิ่งที่ดีตามมาตรฐานของสังคม หรือคนส่วนใหญ่ ไม่ใช่สูตรสำเร็จที่สามารถใช้ได้กับทุกคน

ยิ่งไปกว่านั้น ความปรารถนาดีที่มาพร้อมกับความคาดหวัง อาจกลายเป็นแรงกดดันที่ถาโถมเข้าใส่เด็ก ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตที่แสนเปราะบาง และพร้อมจะแตกสลายได้ในพริบตา หากเด็กคนนั้นเกิดรู้สึกว่า ตัวเองทำไม่ได้ตามความคาดหวังของพ่อแม่ หรือผู้ใหญ่ที่คอยสนับสนุน

‘บทเรียน’ หรือชื่อภาษาอังกฤษว่า The Prodigy หรือบางฉบับ ใช้ชื่อว่า Beneath The Wheel ซึ่งความหมายตรงกับชื่อในต้นฉบับภาษาเยอรมันมากกว่า คือเรื่องราวของเด็กอัจฉริยะคนหนึ่ง ผู้ต้องแบกรับความหวังดีของพ่อ ครู และผู้ใหญ่อีกหลายคน และท้ายที่สุด ความหวังดีที่มากเกินไปนั้น กลับกลายเป็นคมดาบที่ทำลายชีวิตอันแสนเปราะบางของเด็กคนหนึ่ง จนขาดวิ่นไม่มีชิ้นดี

หนังสือเล่มนี้ เป็นผลงานในยุคแรกๆ ของ เฮอร์มานน์ เฮสเส (Hermann Hesse) นักเขียนรางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรม ซึ่งเป็นอีกเล่มที่มีความโดดเด่นเฉพาะตัว แตกต่างจากงานยุคหลังๆ ของเขา ที่เน้นไปในเรื่องการสำรวจด้านลึกของจิตใจมนุษย์ และอาจกล่าวได้ว่า นี่คืองานเขียนที่วิพากษ์วิจารณ์อย่างตรงไปตรงมาต่อระบบการศึกษาอันเคร่งเครียด รวมถึงการขาดความเข้าใจเด็กของผู้ใหญ่หลายๆ คน ที่แม้จะเต็มไปด้วยความปรารถนาดี แต่กลับส่งผลเสียหายร้ายแรงต่ออนาคตของเด็กคนหนึ่ง

ฮันส์ กีเบนราธ คือ เด็กที่เกิดมาพร้อมกับความเป็นเลิศทางด้านปัญญา นายโจเซฟ พ่อของเขา ซึ่งเป็นพ่อค้าผู้มีอันจะกิน ไม่มากเกินไป แต่ก็ไม่น้อยเกินไป ในเมืองเล็กๆ แห่งหนึ่งทางใต้ของประเทศเยอรมนี ภาคภูมิใจในลูกชายคนนี้มาก และเชื่อว่าในอนาคตข้างหน้า ฮันส์จะได้เข้าเรียนในศาสนวิทยาลัย เพื่อที่จบออกมาจะได้เป็นพระ หรือศาสตราจารย์ในมหาวิทยาลัย (ซึ่งทั้งสองอย่างล้วนเป็นอาชีพที่ทรงเกียรติในยุคสมัยนั้น)

แม้ว่า นายโจเซฟจะไม่ใช่นักวิชาการหรือปัญญาชน แต่เขาก็พร้อมจะสนับสนุนลูกชายคนเดียวของเขาอย่างเต็มที่ เพื่อให้ได้เติบโตไปในเส้นทางสายที่ดีที่สุด (ตามความเชื่อของเขา)

ไม่ใช่แค่นายโจเซฟเท่านั้น ครูอาจารย์ เพื่อนนักเรียน หรือกระทั่งพระประจำหมู่บ้าน ต่างภาคภูมิใจในตัวของฮันส์ พวกเขาเชื่อมั่นว่า เด็กอัจฉริยะคนนี้ จะนำมาซึ่งความภาคภูมิใจให้แก่เมืองเล็กๆ ที่แวดล้อมด้วยธรรมชาติอันงดงามของพวกเขา

เพื่อที่จะส่งเสริมให้ฮันส์ได้ก้าวไปได้ไกลที่สุดเท่าที่จะทำได้ ทุกคนต่างให้คำแนะนำในสิ่งที่ดีที่สุด ครูใหญ่ถึงกับลงมือสอนพิเศษภาษากรีกหลังเลิกเรียนให้กับฮันส์ ส่วนพระในหมู่บ้านช่วยทบทวนภาษาลาตินและเทววิทยา และยังมีช่วงเวลาหลังอาหารเย็น ที่ครูคณิตศาสตร์ช่วยติวพิเศษให้กับฮันส์อย่างไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย

เด็กชายผู้เกิดมาพร้อมปัญญาอันเป็นเลิศ ตระหนักดีถึงความปรารถนาดีของทุกคน เขาไม่ต้องการให้ทุกคน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พ่อของเขาต้องผิดหวังในตัวเขา ฮันส์ทุ่มเทเวลาให้กับการเรียนมากขึ้น เขาแทบจะไม่ได้จับเบ็ดตกปลา ซึ่งเป็นงานอดิเรกที่เขาชื่นชอบ

ฮันส์เคยเลี้ยงกระต่ายอยู่หลายปี ก่อนจะยกสัตว์เลี้ยงให้คนอื่นไป เพราะต้องทุ่มเวลาให้กับการเตรียมสอบเข้าศาสนวิทยาลัยโมลบรอนน์ และในคืนก่อนออกเดินทางไปเมืองสตุตการ์ด เมืองใหญ่ของภูมิภาคซึ่งเป็นสนามสอบ ความรู้สึกบางอย่างที่อยู่ในใจประทุขึ้นมาอย่างฉับพลัน ทำให้ฮันส์หยิบขวานฟาดฟันรื้อทำลายกรงกระต่ายที่อยู่ในสวนของบ้านจนพังย่อยยับไม่มีชิ้นดี

ฉากการรื้อทำลายกรงกระต่าย คือสัญลักษณ์ที่สะท้อนถึงความจริงอันแสนเศร้าว่า ระบบการศึกษาที่เน้นการแข่งขันเพื่อช่วงชิงตำแหน่งที่ว่างอันมีจำกัด ทำให้เด็กคนหนึ่งต้องยอมเสียสละอะไรหลายอย่าง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความเป็นเด็กและหัวใจอันละเอียดอ่อน

หลังการสอบอันเคร่งเครียดผ่านพ้นไป ฮันส์ได้รับรู้ข่าวดีเหลือเชื่อว่า เขาสอบได้เป็นลำดับที่ 2 ของทั้งประเทศ ฮันส์ได้รับอนุญาตให้หยุดพักผ่อน ไม่ต้องไปโรงเรียนอีก เพราะใกล้จะปิดภาคเรียนอยู่แล้ว ซึ่งฮันส์ตั้งใจจะใช้ช่วงเวลาพักผ่อนอันแสนสุขนี้ ให้หมดไปกับการตกปลาและว่ายน้ำเล่นในลำธาร

แต่ความสนุกก็หมดลงอย่างรวดเร็ว ครูและพระในหมู่บ้านแนะนำด้วยความหวังดีว่า ฮันส์ควรจะเตรียมตัวตั้งแต่เนิ่นๆ เพราะการเรียนในศาสนวิทยาลัย ไม่ใช่เรื่องง่าย ดังนั้นเขาจึงควรสละเวลาที่ใช้ไปกับการเล่นเพลิดเพลิน เพื่อใช้ไปกับการเตรียมพร้อมทางวิชาการ ไม่ว่าจะการเรียนภาษาฮีบรูว์ การศึกษาพระคัมภีร์ การเรียนคณิตศาสตร์ และอื่นๆ

ฮันส์ เก็บสายและคันเบ็ดเข้าไว้ในห้องเก็บของ และตัดสินใจเลิกไปตกปลาในที่สุด

ชีวิตในศาสนวิทยาลัย แตกต่างจากชีวิตในโรงเรียนอย่างมาก ที่นี่เป็นโรงเรียนประจำที่ฮันส์ต้องใช้ชีวิตโดยลำพัง หรือพูดอีกอย่างว่า เขาต้องมีความเป็นผู้ใหญ่มากขึ้น (จากเดิมที่แทบจะไม่เคยมีวัยเด็กอยู่แล้ว)

ที่นี่ ฮันส์ได้รู้จักและคบหาเพื่อนหลายคน แต่ไม่มีใครสนิทกับเขาเท่ากับ เฮอร์มานน์ เฮลเลอร์ เด็กชายผู้เป็นเหมือนขั้วตรงข้ามของเขา ในขณะที่ฮันส์ เป็นเด็กใฝ่เรียนและนับเป็นศิษย์คนโปรดของครูแทบทุกคน เฮลเลอร์ ผู้มีความเป็นกวีและศิลปินในตัว คือเด็กเหลือขอที่ครูหลายคนพยายามเตือนไม่ให้ฮันส์คบหาและสุงสิงด้วย

ความเครียดในการเรียนบวกกับการแบกรับความคาดหวังที่หนักอึ้ง ทำให้ฮันส์เริ่มมีอาการผิดปกติทางจิต เขามีอาการปวดหัวรุนแรงบ่อยๆ บางครั้งถึงกับสติขาดหายไป ไม่สามารถบังคับร่างกายให้เคลื่อนไหวตามต้องการได้ ซึ่งอาการเหล่านี้ยิ่งรุนแรงมากขึ้น หลังจากเฮลเลอร์เพื่อนสนิทที่สุดของเขา ถูกไล่ออกจากศาสนวิทยาลัย

เรื่องราวของฮันส์อาจจะรันทดน้อยกว่านี้ หากผู้ใหญ่พยายามเข้าใจเขามากกว่านี้ แต่ไม่เลย ทันทีที่ผลการเรียนของเขาแย่ลง บรรดาครูอาจารย์ที่เคยชื่นชมเขา กลับทอดทิ้งเขาอย่างไม่ใยดี ด้วยความเชื่อว่า ฮันส์กลายเป็นเด็กเลวไปแล้วเพราะคบเพื่อนนิสัยไม่ดี ซึ่งทั้งหมดนี้ ล้วนเป็นเรื่องที่พวกเขาเคยตักเตือนและห้ามปรามแล้วทั้งสิ้น

สุดท้าย เด็กชายผู้เคยเป็นความภาคภูมิใจของคนทั้งเมืองต้องเดินทางกลับบ้านอย่างผู้ปราชัย คนที่พ่ายแพ้ต่อระบบการศึกษาที่สุดแสนจะเคร่งเครียด และมุ่งเน้นแต่การแข่งขัน มากกว่าจะช่วยประคับประคองให้เด็กค่อยๆ เติบโตอย่างที่ควรจะเป็น

ฮันส์กลายเป็นความผิดหวังของพ่อ กลายเป็นความล้มเหลวของเมือง ตัวตนของเขาที่เคยได้รับการยกย่องเชิดชู สูญสลายไปพร้อมกับชีวิตของเด็กคนหนึ่ง ซึ่งจากไปโดยไม่ทันได้เติบโตเป็นผู้ใหญ่เต็มตัว

แน่นอนว่า ฮันส์ กีเบนราธ คือตัวละครที่ถูกเขียนขึ้นโดยเฮสเส โดยมีจุดมุ่งหมายหลักเพื่อวิพากษ์วิจารณ์ความล้มเหลวของระบบการศึกษา ดังนั้น ฮันส์จึงต้องมีชะตาชีวิตที่จบลงด้วยโศกนาฏกรรม เพื่อขับเน้นความเปราะบางของเด็กคนหนึ่ง ที่พร้อมแตกสลายได้ในพริบตา ระหว่างเส้นทางของการเติบโต

แต่นั่นก็ไม่ได้หมายความว่า เรื่องราวของฮันส์ ไม่ได้มีอยู่จริง ตรงกันข้าม วัตถุดิบและตัวละครต่างๆ ในเรื่องนี้ ล้วนมาจากชีวิตจริงของเฮสเสในวัยเด็ก

ทั้งตัวละคร ฮันส์และเฮลเนอร์ต่างมีที่มาจากตัวตนวัยเด็กของเฮสเส ซึ่งเกิดและเติบโตในเมืองคาล์ว เมืองเล็กแถบป่าดำของเยอรมัน ซึ่งแวดล้อมไปด้วยภูมิทัศน์ที่งดงามเหมือนในหนังสือ

เฮสเสเป็นเด็กเฉลียวฉลาดคนหนึ่ง ครอบครัวของเขาสนับสนุนให้สอบเข้าเรียนในศาสนวิทยาลัยโมลบรอนน์ (ซึ่งเป็นที่เดียวกับที่ฮันส์เข้าเรียนในเรื่อง) ซึ่งในเวลาต่อมา แรงกดดันจากความคาดหวังของคนรอบข้าง รวมถึงครูอาจารย์ในโรงเรียน ทำให้เฮสเสเริ่มมีปัญหาสุขภาพจิต

ขณะที่ในหนังสือเรื่อง ‘บทเรียน’ หลังออกจากระบบการศึกษาแล้ว ฮันส์ต้องพบกับจุดจบอันแสนเศร้า แต่ในชีวิตจริง หลังออกจากศาสนวิทยาลัยแล้ว เฮสเสถูกส่งเข้ารักษาตัวที่สถานบำบัด เคยมีความพยายามจะฆ่าตัวตาย แต่สุดท้าย เฮสเสได้ค้นพบตัวตนของตัวเอง และก้าวเข้าสู่เส้นทางของการเป็นกวีและนักเขียน

อาจกล่าวได้ว่า เฮสเสได้ค้นพบตัวตนของเฮลเนอร์ ที่ซุกซ่อนอยู่ในจิตใจของตัวเอง ทำให้เขารอดพ้นจากการแตกสลาย แต่น่าเศร้าที่ชีวิตของฮันส์ในเรื่อง ไม่ได้เป็นเช่นนั้น

ฮันส์จากไปก่อนจะมีผู้ใหญ่สักคน บอกเขาว่า คุณค่าของเขาไม่ได้อยู่ที่ความเป็นอัจฉริยะ หากแต่อยู่ที่การได้ใช้ชีวิตในฐานะมนุษย์คนหนึ่ง

ฮันส์ จากไปก่อนจะมีใครสักคน ถามเขาว่า เขามีความสุขกับการเรียนไหม หรือจริงๆ แล้วเขาอยากทำอะไร ไม่ใช่ถามแค่ว่า เขาสอบได้กี่คะแนน หรือ เขาเตรียมตัวในวิชาคณิตศาสตร์ดีแล้วหรือยัง

สิ่งที่น่าเศร้าที่สุดสำหรับผม ก็คือ หนังสือเรื่อง ‘บทเรียน’ คือ ผลงานที่เขียนขึ้นตั้งแต่เมื่อปี 1906 ทว่า 120 ปีผ่านไป ระบบการศึกษาของหลายๆ ประเทศ ยังคงสร้างแรงกดทับเด็ก มากกว่าจะสนับสนุนและประคับประคองเด็กให้ได้เติบโตอย่างช้าๆ ในทิศทางที่เขาวาดฝัน

การเติบโตของเด็กคนหนึ่ง ไม่ใช่การแข่งขันเพื่อไปสู่เส้นชัยเป็นคนแรก หากแต่ควรจะเป็นการค่อยๆ เดินและเรียนรู้ โดยมีผู้ใหญ่คอยประคับประคองอยู่ห่างๆ หากระหว่างทาง เด็กอาจจะแวะไปตกปลา ให้อาหารกระต่าย หรือพูดคุยหยอกล้อไร้สาระกับเพื่อน ก็ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะสิ่งเหล่านั้น คือ ส่วนหนึ่งของความเป็นเด็ก และส่วนหนึ่งของการเติบโต

ที่สำคัญที่สุด ระบบการศึกษา ไม่ควรจะเป็นเหมือนกงล้อที่มุ่งแต่เดินไปข้างหน้าเพื่อไปให้ถึงเส้นชัย เพื่อไปคว้ารางวัลแห่งความเป็นเลิศในการแข่งขัน จนลืมมองไปว่า ระหว่างเส้นทางนั้น มีเด็กกี่คนที่หกล้มและถูกกงล้อนั้นบดทับ