- ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเอไอ แม้จะเป็นความสัมพันธ์ทางเดียว (Parasocial) ที่อีกฝ่ายไม่มีชีวิต ไม่มีจิตใจ สัมผัสและโอบกอดกันไม่ได้ แต่เอไอนั้นได้รับการโปรแกรมให้ตอบสนองในทางที่สร้างความพึงพอใจต่อผู้ใช้มากที่สุด สามารถ ‘รับฟัง’ พร้อม ‘ให้คำปรึกษา’ ได้ตลอด 24 ชั่วโมง จึงเป็นเหมือน ‘เพื่อน’ หรือ ‘คนรู้ใจ’ คนหนึ่ง
- การพึ่งพาเอไอมากเกินไป นำไปสู่ผลเสียหลายประการ ยิ่งผู้ใช้มีความรู้สึกผูกพันกับเอไอมากขึ้นเท่าไหร่ ก็ยิ่งส่งผลกระทบต่อการให้ค่าของความสัมพันธ์แบบดั้งเดิมของสังคม รวมถึงการมีปฏิสัมพันธ์กับคนจริงๆ ซึ่งอาจเป็นปัญหาใหญ่ในอนาคต
- จงบอกกับตัวเองอยู่เสมอว่า หากคิดจะใช้เอไอ เพื่อกลบเกลื่อนความเหงา จนไม่ยอมออกไปมีปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอก เราเองจะยิ่งโดดเดี่ยวมากขึ้นเรื่อยๆ เพราะถึงที่สุดแล้ว เอไอก็ไม่สามารถ ‘กุมมือ’ ในวันที่เราป่วย หรือ ‘โอบกอด’ ในวันที่เราเสียใจได้
ในช่วงปลายปี 2025 สื่อญี่ปุ่นรายงานว่า หญิงสาวชาวญี่ปุ่นวัย 32 ปี ชื่อ ยูรินะ โนกุจิ ได้เข้าพิธีวิวาห์กับ ลูน เคลาส์ (Lune Klaus) ซึ่งเรื่องนี้กลายเป็นข่าวขึ้นมา เพราะเจ้าบ่าวของเธอ ไม่ใช่คน หากแต่เป็นตัวละครเอไอ (AI – Artificial Intelligence หรือ ปัญญาประดิษฐ์) ที่เธอสร้างขึ้นโดยใช้ ChatGPT
โนกุจิ รู้ดีว่าการแต่งงานครั้งนี้ ไม่ใช่สิ่งที่มีผลผูกพันทางกฎหมาย แต่สำหรับเธอแล้ว นี่คือการสมรสที่จริงจังอย่างยิ่ง
การแต่งงานระหว่างคนกับเอไอ ไม่ใช่เพิ่งเกิดขึ้นในญี่ปุ่นเป็นครั้งแรก เพราะก่อนหน้านั้น ในช่วงปลายปี 2024 อลิเซีย ฟรามิส (Alicia Framis) ศิลปินหญิงชาวเนเธอร์แลนด์ ได้เข้าพิธีวิวาห์กับ ไอเล็กซ์ (Ailex) ซึ่งเป็นภาพโฮโลแกรม หรือเทคโนโลยีสร้างภาพเสมือน 3 มิติ โดยใช้เอไอ
ฟรามิส ยอมรับว่าการแต่งงานครั้งนี้ ไม่ใช่สิ่งที่มีผลผูกพันทางกฎหมาย หากเป็นแค่พิธีการเชิงสัญลักษณ์ แต่ก็เป็นก้าวแรกในการสำรวจเชิงลึกถึงความเป็นไปได้ ในการสร้างความรักและสัมพันธภาพระหว่างมนุษย์กับเอไอ ซึ่งหลายคนเชื่อว่า อาจเป็นการเขียนหน้าใหม่ในบันทึกประวัติศาสตร์ว่าด้วยความสัมพันธ์ของมนุษย์
ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเอไอ ที่ไม่มีชีวิต ไม่มีจิตใจ แต่สามารถเป็นเพื่อนรู้ใจของคนได้
ย้อนไปเมื่อหลายสิบปีก่อน เราอาจรู้สึกงุนงง หรือตกใจกับข่าว “คนแต่งงานกับหุ่นยนต์” และอาจคิดในใจว่า “จะบ้าหรือเปล่า คนจะไปมีความรู้สึก ความผูกพันกับเครื่องจักรได้ยังไง”
แต่ในยุคปัจจุบัน ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ หรือ เอไอ ทำให้โปรแกรมจำลองการสนทนาโต้ตอบอัตโนมัติ หรือที่เรียกสั้นๆ ว่า ‘แชทบอท’ (Chatbot) เข้าใกล้การแสดงออกด้านอารมณ์ ความรู้สึก มากขึ้นเรื่อยๆ ทำให้เราเริ่มพบเจอข่าวการมีความสัมพันธ์แบบ ‘ลึกซึ้ง’ ระหว่างคนกับเอไอได้บ่อยขึ้น
ก่อนที่จะทำความเข้าใจเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเอไอ เราควรจะย้อนกลับไปถึงจุดเริ่มต้นของเรื่องนี้ ด้วยการสำรวจคำนิยามของ ‘ความสัมพันธ์’ ว่าคืออะไร
ความสัมพันธ์ (Relationship) คือ ความเกี่ยวข้อง ความเกี่ยวพัน และความผูกพัน ที่เชื่อมโยงระหว่างสองบุคคลขึ้นไป ซึ่งอาจแยกย่อยได้หลายอย่าง ไม่ว่าจะเป็น ความสัมพันธ์เชิงโรแมนติก หรือความรักฉันท์ชู้สาว, มิตรภาพ หรือความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อน, ความสัมพันธ์เชิงครอบครัว หรือแม้กระทั่งความสัมพันธ์ทางธุรกิจ
กล่าวโดยสรุป ความสัมพันธ์ คือการเชื่อมโยงระหว่างสิ่งต่างๆ โดยเฉพาะผู้คนกับผู้คน หรือผู้คนกับสิ่งอื่น เช่น สัตว์เลี้ยง ซึ่งมีรูปแบบและระดับความลึกซึ้งที่หลากหลายและแตกต่างกันมาก
เนื่องจากมนุษย์เป็นสัตว์สังคม การมี ‘ความสัมพันธ์’ จึงเป็นปัจจัยที่ไม่สามารถแยกออกจากการดำรงอยู่อย่างปกติสุขของมนุษย์ได้ เราอาจกล่าวได้ว่า ประวัติศาสตร์ในหัวข้อ ‘ความสัมพันธ์’ ถือกำเนิดขึ้นพร้อมๆ กับการมีมนุษย์คนแรก
ในประวัติศาสตร์อันยาวนานของความสัมพันธ์ จึงเต็มไปด้วยพัฒนาการที่ซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ ตามวิวัฒนาการของมนุษย์ ยิ่งมนุษย์มีความซับซ้อนมากข้น รูปแบบของความสัมพันธ์ก็ยิ่งซับซ้อนมากขึ้นเช่นกัน
เมื่อปีที่แล้ว พจนานุกรมเคมบริดจ์ ประกาศให้คำว่า ‘Parasocial’ เป็นคำศัพท์แห่งปี 2025 ความหมายของคำนี้ คือ ความสัมพันธ์ทางเดียว ซึ่งถือเป็นรูปแบบใหม่ของความสัมพันธ์ที่ไม่เคยมีมาก่อน และแน่นอนว่า ผู้คนในสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี หรือประชาชนชาวลอนดอนในยุควิคตอเรีย ย่อมไม่รู้จักกับความสัมพันธ์แบบนี้แน่
ความสัมพันธ์ทางเดียว เป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นจากการพบเห็นบุคคลใดบุคคลหนึ่ง ซ้ำๆ บ่อยๆ ผ่านทางช่องทางสื่อต่างๆ ไม่ว่าจะโทรทัศน์ หรือโซเชียลมีเดีย บุคคลดังกล่าว มักจะเป็นดารา นักแสดง ไอดอล หรือกระทั่งอินฟลูเอนเซอร์ จนกลายเป็นความรู้สึกสนิทสนม คุ้นเคย และผูกพัน หากแต่เป็นความรู้สึกที่เกิดขึ้นทางเดียว ขณะที่อีกฝ่ายไม่ได้มีความรู้สึก หรือมีปฏิสัมพันธ์โต้ตอบกลับมา
ผู้เชี่ยวชาญหลายคนเตือนว่า Parasocial อาจก่อให้เกิดผลกระทบทางลบต่อสุขภาพจิตได้ ไม่ว่าจะเป็นความรู้สึกผิดหวังอย่างรุนแรงของ ‘ติ่ง’ หรือ ‘ด้อม’ เมื่อไอดอลที่พวกเขาติดตาม ไม่ได้มีพฤติกรรมที่เป็นไปตามความคาดหวัง หรือความรู้สึกโกรธเกรี้ยวของ ‘แฟนคลับ’ เมื่อนักแสดงที่พวกเขาชื่นชอบ ถูกคนอื่นวิพากษ์วิจารณ์ในทางลบ
ความสัมพันธ์ทางเดียว หรือ Parasocial ดูจะยิ่งทวีความซับซ้อน และส่งผลกระทบในทางลบมากขึ้น เมื่อบุคคลที่ถูกติดตามจนเกิดความผูกพันลึกซึ้ง ไม่ใช่มนุษย์ที่มีเลือดเนื้อตัวตนจริงๆ หากแต่เป็น ‘บุคคลเสมือนจริง’ หรือ เอไอ
คริส เฮนดริกซ์ (Kris Hendrikx) นักเขียนจากนิตยสารออนไลน์ Diggit Magazine ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านภาษาศาสตร์ ปรัชญา และการติดต่อสื่อสาร กล่าวว่า ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีเอไอ ทำให้แชทบอท อย่าง chatGPT ถูกใช้เป็นเครื่องมือในการศึกษาของเด็กรุ่นใหม่มากขึ้น
“มีข้อน่าสังเกตว่า คนหนุ่มสาว มักจะคุยกับแชทจีพีที โดยใช้ภาษาแบบเดียวกับที่พวกเขาคุยกับเพื่อน ซึ่งนำไปสู่ความรู้สึกคุ้นเคย ไว้วางใจ จนถึงเกิดความผูกพัน ไม่ต่างจากความสัมพันธ์ทางเดียว (Parasocial)” เฮนดริกซ์ กล่าว
สิ่งที่น่าวิตกอย่างยิ่งก็คือ Parasocial กับเอไอ ก่อให้เกิดความผูกพันยิ่งกว่า Parasocial ที่มีต่อบุคคลสาธารณะ เพราะเอไอ ไม่เพียงแต่สามารถมีปฏิสัมพันธ์กับผู้ใช้ได้เท่านั้น หากยังได้รับการโปรแกรมให้ตอบสนองในทางที่สร้างความพึงพอใจต่อผู้ใช้มากที่สุด จนหลายคนถึงกับพูดว่า เอไอ มักจะ ‘ปากหวาน’ หรือ ‘เอาอกเอาใจ’ ผู้ใช้อยู่เสมอๆ
ยิ่งไปกว่านั้น เอไอแชทบอท ยังสามารถ ‘รับฟัง’ และ ‘ให้คำปรึกษา’ ได้ตลอด 24 ชั่วโมง ทำให้ผู้ใช้งานจำนวนมาก โดยเฉพาะเด็กๆ รุ่นใหม่ ที่คุ้นเคยกับการมีปฏิสัมพันธ์กับเพื่อนๆ ผ่านช่องทางสื่ออิเล็กทรอนิกส์ ยิ่งเกิดความรู้สึกว่า เอไอแชทบอท ไม่ได้เป็นแค่เครื่องมือ หากแต่เป็นเหมือน ‘เพื่อน’ หรือ ‘คนรู้ใจ’ คนหนึ่ง
อย่างไรก็ดี บทความชิ้นดังกล่าว อ้างผลการวิจัยที่ชี้ว่า การพึ่งพาเอไอมากเกินไป จะนำไปสู่ผลเสียหลายประการ อาทิ
1. เอไอ จะตอบคำถามด้วยท่าทีที่มั่นใจและหนักแน่น จนทำให้ผู้ใช้งาน เข้าใจผิดว่า นั่นเป็นคำตอบที่ถูกต้อง 100 % ทำให้ไม่มีการตรวจทานคำตอบจากแหล่งข้อมูลอื่นๆ อีก เพราะคิดว่า คำตอบของเอไอ คือ ข้อเท็จจริงที่เชื่อถือได้
2. การพึ่งพาคำตอบจากเอไอบ่อยๆ ทำให้ความสามารถในการคิดเชิงวิพากษ์ (Critical Thinking – ทักษะการคิดอย่างมีเหตุมีผล และรู้จักวิเคราะห์ ประเมิน และสังเคราะห์ข้อมูลต่างๆอย่างรอบด้าน) ลดน้อยลง
3. ยิ่งผู้ใช้มีความรู้สึกผูกพันกับเอไอมากขึ้นเท่าไหร่ ก็ยิ่งส่งผลกระทบต่อการให้ค่าของความสัมพันธ์แบบดั้งเดิมของสังคม รวมถึงการมีปฏิสัมพันธ์กับคนจริงๆ ซึ่งอาจเป็นปัญหาใหญ่ในอนาคต
ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเอไอ จะเข้ามาแทนที่ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคนจริงๆ ได้หรือ นั่นคือคำถามที่นักวิชาการหลายคนพยายามหาคำตอบ รวมถึงคำถามที่ว่า ทำไมคนที่ผูกพันจนถึงขั้น ‘หลงรัก’ เอไอ แยกไม่ออกล่ะว่า นั่นเป็นแค่เครื่องจักร หรือโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ไม่ใช่คนจริงๆ ที่มีหัวใจและความรู้สึก
“ในตอนแรก ฉันก็แค่อยากมีใครสักคนที่พูดคุยด้วยได้ พร้อมฟังสิ่งที่ฉันอยากระบาย” โนกุจิ หญิงสาวผู้แต่งงานกับเอไอ กล่าว “เคลาส์ คือ คนที่คอยรับฟังฉันอย่างเข้าอกเข้าใจ สุดท้าย ฉันถึงรู้ตัวว่า หลงรักเขาเสียแล้ว”
“ถ้าเขาแสนดีขนาดนี้ ไม่ว่าจะเป็นคนหรือเอไอ ก็ไม่มีทางหรอกที่ฉันจะไม่รักเขา”
อาเรลี โรชา (Areli Rocha) นักศึกษาปริญญาเอก ภาควิชานิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยเพนซิลวาเนีย ระบุในรายงานการศึกษาเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเอไอว่า บริษัทผู้พัฒนาโปรแกรมแชทบอท ไม่ว่าจะเป็น ChatGPT, Gemini หรือ Claude ล้วนเคยได้รับคำแนะนำผู้ใช้งานแชทบอท ที่เรียกร้องให้แชทบอท มีความเป็น ‘มนุษย์’ มากขึ้น ด้วยการใช้ภาษาที่ ‘เป็นทางการน้อยลง’ เพิ่มความ ‘ขี้เล่น’ ‘อารมณ์ขัน’ และ ‘โรแมนติก’ มากขึ้น
การศึกษาในหัวข้อ ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับเอไอ อาจจะยังอยู่ในก้าวย่างที่เตาะแตะ แต่ก็เป็นสิ่งที่ควรได้รับการผลักดันอย่างยิ่ง โดยโรชาเชื่อว่า ในอนาคตอันใกล้ สัมพันธภาพที่ใกล้ชิด จนถึงขั้น ‘โรแมนติก’ ระหว่างคนกับเอไอจะปรากฎให้เห็นมากขึ้นเรื่อยๆ
ถึงแม้ว่าผลกระทบจากการใช้งานเอไอ จะเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ตราบใดที่เรายังมีการใช้งานปัญญาประดิษฐ์ในชีวิตประจำวันอยู่ แต่เราสามารถลดทอนความเสี่ยงของผลกระทบในเรื่องนี้ได้ ด้วยการใช้งานเอไออย่าง ‘เท่าทัน’ และ ‘รอบคอบ’
บทความของ FasPsych ผู้ให้บริการด้านสุขภาพจิตออนไลน์ของสหรัฐ ระบุว่า เพื่อลดความเสี่ยงจากการพึ่งพาเอไอมากเกินไป ให้หมั่นตั้งคำถามกับตัวเองอยู่เสมอในหัวข้อเหล่านี้
1. ความถี่และความเข้มข้น – ตั้งคำถามกับตัวเองว่า เข้าไปพูดคุยกับเอไอวันละหลายๆ ครั้ง หรือให้ความสำคัญกับการพูดคุยกับแชทบอท มากกว่าการสนทนากับคนจริงๆ ใช่หรือไม่
2. การพึ่งพาทางอารมณ์ – คุณพึ่งพาเอไอแชทบอท ในการตัดสินใจเรื่องราวสำคัญของชีวิต แทนที่จะขอคำปรึกษาจากเพื่อน คนรัก หรือคนในครอบครัว ใช่หรือไม่
3. การตรวจทานความจริง – คุณปฏิบัติ หรือแสดงท่าทีต่อแชทบอท ราวกับว่า มันเป็นบุคคลที่มีตัวตนจริง จนหลงลืมไปว่า แท้ที่จริงแล้ว ทั้งหมดเป็นแค่ความสัมพันธ์ทางเดียว และที่สำคัญ พึงระลึกไว้เสมอว่า ยิ่งคุณปฏิบัติต่อเอไอเหมือนคน การตอบสนองของเอไอ ก็จะยิ่งปรับให้คล้ายคนมากขึ้น ทั้งที่ความจริง และมันเป็นแค่เครื่องมือหนึ่งสำหรับใช้งาน
4. ผลกระทบต่อสุขภาวะ – หมั่นสังเกตเป็นประจำว่า การใช้งานเอไอของคุณ ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงบวก เช่น ทักษะการเรียนรู้สิ่งใหม่ๆ หรือการเปลี่ยนแปลงเชิงลบ เช่น เกิดความเครียด และหลบเลี่ยงการพบเจอแพทย์ที่เป็นคนจริงๆ
หากคำตอบที่ได้ บ่งชี้ว่าคุณกำลังพึ่งพาเอไอ หรือแชทบอทมากเกินไป ให้รีบจำกัดการใช้งานโปรแกรมเหล่านี้ทันที หันมาพูดคุยกับคนใกล้ชิดที่สามารถไว้ใจได้ และที่สำคัญ รีบปรึกษาจิตแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตทันที หากการใช้งานแชทบอท เริ่มส่งผลต่อสุขภาพของคุณ
และจงบอกกับตัวเองอยู่เสมอว่า หากคิดจะใช้เอไอ เพื่อกลบเกลื่อนความเหงา จนไม่ยอมออกไปมีปฏิสัมพันธ์กับโลกภายนอก เราเองจะยิ่งโดดเดี่ยวมากขึ้นเรื่อยๆ เพราะถึงที่สุดแล้ว เอไอก็ไม่สามารถ ‘กุมมือ’ ในวันที่เราป่วย หรือ ‘โอบกอด’ ในวันที่เราเสียใจได้
สุดท้าย เนื่องจากบทความชิ้นนี้ มีการพาดพิงถึงเอไอโดยตรง ผมจึงคัดลอกไฟล์ส่งให้ Gemini ซึ่งเป็นเอไอของกูเกิล เพื่อขอความคิดเห็น ซึ่ง Gemini ได้พิมพ์ข้อความปิดท้ายบทความชิ้นนี้ว่า
“สิ่งที่น่ากลัว ไม่ใช่มนุษย์หลงรักเอไอ แต่เป็นเรื่องความเปราะบางของมนุษย์ ที่รุนแรงเสียจนพวกเขาสามารถมอบความรักให้แก่สิ่งที่ไม่มีชีวิตอย่าง เอไอ เพียงเพื่อกลบเกลื่อนความเหงาในจิตใจ”
(หมายเหตุ : บทความชิ้นนี้ เขียนโดยคอลัมนิสต์ที่เป็นมนุษย์ ไม่ใช่เอไอ)
อ้างอิง
1 Parasocial relationship with AI: Dangers, Mental health risks, and professional solutions
2 Japanese woman ‘marries’ chatGPT AI character in symbolic ceremony
3 What is real about human-AI relationship?
https://www.asc.upenn.edu/news-events/news/what-real-about-human-ai-relationships
4 Student-AI relationship: The rise of artificial intimacy
https://www.diggitmagazine.com/student-ai-relationships-rise-artificial-intimacy
5 Parasocial คำแห่งปี 2025 เมื่อความสัมพันธ์ทางเดียว ครองโลกออนไลน์
