- ‘พูดไปก็ไม่เข้าใจหรอก’ (EVEN IF I SAY IT, NO ONE WILL UNDERSTAND) นิทรรศการและเวิร์กชอปเชิงประสบการณ์ ของกลุ่มนักศึกษาจากคณะสังคมศาสตร์ สาขาจิตวิทยาคลินิก มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่หยิบเอาเพนพอยต์ ‘ช่องว่างระหว่างวัย’ มาเล่าและชวนทุกคนสำรวจประสบการณ์นี้ร่วมกัน
- ช่องว่างระหว่างวัยไม่ได้เกิดจากจำนวนปีที่ต่างกัน แต่เกิดจากแนวคิดทางจิตวิทยาที่เรียกว่า Mirror Perception คือการที่เราคิดว่าอีกฝ่ายหนึ่งจะมีอคติกับเรา จนเกิดคำพูดที่ว่า “พูดไปก็ไม่เข้าใจหรอก” และกลายเป็นเหมือนกำแพงสำหรับการสื่อสาร
- ประเด็นสำคัญที่ทีมนักศึกษาชวนทุกคนตระหนักร่วมกันก็คือ แท้จริงแล้วคนในแต่ละเจนต่างก็เติบโตมาในบริบท สภาพแวดล้อม และยุคสมัยที่รูปแบบการใช้ชีวิตแตกต่างกัน ประสบการณ์ที่หลากหลายนั้นล้วนมีข้อดี และมีส่วนที่สามารถเติมเต็มซึ่งกันและกันได้ ขอเพียงให้เราเปิดใจที่จะเรียนรู้ร่วมกัน
ทุกวันนี้ในโซเชียลมีเดียหรือวงสนทนาในชีวิตประจำวัน เรามักจะได้ยินคำพูดหรือคอนเทนต์ที่แปะป้ายพฤติกรรมของคนแต่ละรุ่นแต่ละเจนอยู่เสมอ เช่น “ทำไมคนเจนนี้ถึงเป็นแบบนั้น”, “วัยรุ่นสมัยนี้ไม่ค่อยอดทนเลย”, หรือ “ผู้ใหญ่หัวโบราณคุยไปก็ไม่เข้าใจ” ราวกับว่าความแตกต่างระหว่างเจนเนอเรชั่น หรือช่องว่างระหว่างวัย (Generation Gap) เป็นเรื่องที่ไม่มีทางมาจูนกันได้ ทำให้ต่างฝ่ายต่างเลือกที่จะถอยห่าง อยู่ในพื้นที่ของตัวเอง และปล่อยให้กำแพงความไม่เข้าใจหนาขึ้นเรื่อยๆ
ในงาน Better Mind Better Bangkok 2026 กลุ่มนักศึกษาจากคณะสังคมศาสตร์ สาขาจิตวิทยาคลินิก มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ประกอบด้วย นางสาวชยานิศ สิทธินันทวิทย์, นายกลทรรศ กัลยาจิตร์โกศล, นางสาวไหมแก้ว พงษ์พานิช, นางสาวมาธาวี เทพเวียงเหนือ และนางสาวยศวดี รักแจ้ง ได้นำเพนพอยต์นี้มาออกแบบเป็นธีมนิทรรศการและเวิร์กชอปเชิงประสบการณ์ ภายใต้ชื่อหัวข้อ ‘พูดไปก็ไม่เข้าใจหรอก’ (EVEN IF I SAY IT, NO ONE WILL UNDERSTAND) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการประกวด ‘Youth for Change: The Mindful Future Contest โครงการ ‘ต่างวัย…เข้าใจกัน ด้วยพลังสติ’
“ทุกท่านเคยไหมคะ ที่ตัดสินใจเงียบและกลืนคำพูดของตัวเองลงไป เพียงเพราะความคิดเล็กๆ ที่ปรากฏขึ้นมาในหัวว่า…พูดไปก็ไม่เข้าใจหรอก” มาธาวี เทพเวียงเหนือ ชวนทุกคนสำรวจประสบการณ์นี้ร่วมกัน
ไม่ว่าจะเป็นในมุมของพ่อแม่ เมื่อพยายามเอ่ยปากถามไถ่เรื่องอนาคต การทำงาน หรือมุมมองการใช้ชีวิตของลูกหลาน แต่ด้วยคำพูดที่อาจจะดูจี้จุดหรือความต่างของภาษาที่ใช้ ลูกๆ กลับเลือกที่จะถอนหายใจแล้วตัดบทสนทนาด้วยความรำคาญใจ หรือในมุมของเด็กรุ่นใหม่ ที่บางครั้งพยายามอธิบายเทรนด์โลกปัจจุบัน หรือเล่าปัญหาความเครียดเรื่องการเรียนและการทำงาน แต่กลับถูกผู้ใหญ่มองว่าเป็นเรื่องไร้สาระ หรือเป็นเพราะอดทนไม่พอ
เรื่องราวเหล่านี้หลายคนอาจมองว่าไม่มีทางออก แต่สำหรับนักศึกษากลุ่มนี้เมื่อได้มาเรียนด้านจิตวิทยา และได้รู้จักกับแนวคิดที่เรียกว่า Mirror Perception ซึ่งหมายถึงปรากฏการณ์ทางจิตวิทยาที่คู่ขัดแย้งสองฝ่ายต่างมองอีกฝ่ายในแง่ลบแบบเดียวกันและสะท้อนภาพซึ่งกันและกัน ความคิดของพวกเขาก็เปลี่ยนไป
“เรามองว่าช่องว่างระหว่างวัยไม่ได้เกิดจากจำนวนปีที่ต่างกัน แต่เกิดจากแนวคิดทางจิตวิทยาที่เรียกว่า Mirror Perception
คือการที่เราคิดว่าอีกฝ่ายหนึ่งจะมีอคติกับเรา ซึ่งมันอยู่ในใจของทุกคน เราคิดว่าคนต่างวัยต้องคิดอย่างนี้กับเราแน่เลย จนมันทำให้เกิดกำแพงที่ว่า พูดไปก็ไม่เข้าใจหรอก แล้วคำพูดนี้ก็กลายเป็นเหมือนกำแพงสำหรับการสื่อสาร ทำให้คนไม่กล้าที่จะสื่อสารกันระหว่างวัย” ชยานิศ สิทธินันทวิทย์ อธิบายถึงสารตั้งต้นที่ใช้ในการออกแบบโครงการ
เมื่อกำแพงที่หนาที่สุดไม่ใช่ช่วงวัย แต่เป็นอคติในใจ นิทรรศการจึงถูกออกแบบโดยกำหนดกลุ่มเป้าหมายตั้งแต่อายุ 17 – 80 ปี ครอบคลุมตั้งแต่เจน Z ไปจนถึง Baby Boomer เพื่อพาทุกคนก้าวข้ามเส้นแบ่งทางอายุ และเดินทางร่วมกันไปสำรวจบาดแผลจากประสบการณ์ ตลอดจนเรื่องราวเบื้องหลังที่หล่อหลอมผู้คนในแต่ละช่วงวัยให้กลายมาเป็นตัวตนในทุกวันนี้
“อย่างเวลาที่พ่อแม่พูดอะไร หนูก็เคยเหมือนกันที่บอกว่า ‘อันนั้นมันเจนแม่ไม่ใช่เจนหนู’ จนมันเกิดเป็นช่องว่างระหว่างวัยเกิดขึ้น พอเราพูดอย่างนั้นไป พ่อแม่เราก็คิดว่า งั้นมันต่างเจนกันแล้วเขาไม่พูดจะดีกว่า ซึ่งมันก็เลยทำให้เกิดกำแพงขึ้น หนูคิดว่าถ้าสมมติหนูอธิบายสิ่งที่คิดออกไป เขาก็คงไม่เข้าใจหนูแน่ๆ คิดว่าเขาคงจะว่าหนูหรืออะไรอย่างนี้ ก็กลายเป็นสิ่งที่เราคิดไปเองว่าเขาคงไม่เข้าใจหรอก แต่จริงๆ แล้วสมมติว่าเราเลือกที่จะเปิดใจแล้วก็คุยกัน เขาอาจจะพยายามที่จะทำความเข้าใจเราอยู่” ชยานิศ เล่าจากประสบการณ์ของตัวเอง
ในส่วนของแนวทางแก้ไข ผลงานชิ้นนี้เลือกใช้หลักการของ สติ (Mindfulness) มาเป็นเครื่องมือให้คนรู้เท่าทัน Mirror Perception เพื่อหยุดความกลัวที่คนอื่นจะมีอคติต่อตนเอง พร้อมทั้งใช้ความเมตตาและความเห็นอกเห็นใจ (Compassion & Empathy) เปิดพื้นที่สำหรับการเล่าเรื่อง เพื่อเข้าใจบริบทชีวิตและคุณค่าที่ต่างกันของคนต่างรุ่น รวมถึงจัดเวิร์กชอปช่วยให้เกิดการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์จริงผ่าน 4 ขั้นตอนสำคัญ คือ
1. Pause: หยุดเพื่อเลือกสิ่งที่อยากเข้าใจ และเลือก Generation ที่คุณต้องการทำความเข้าใจ
2. มุมมองที่เราอาจมองข้าม: ชวนมองคำพูดที่แต่ละวัยเคยเผชิญ และผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น
3. Observe: เรื่องราวผ่านสายตาของเจ้าของประสบการณ์ ถ่ายทอดเรื่องราวของแต่ละวัยผ่านผลงานศิลปะ
4. Think Clearly & Respond Wisely: กระจกความรู้ สะท้อนมุมมองที่เรามีต่อผู้อื่นและชวนตั้งคำถามกับตัวเอง
นอกจากนี้ ยังออกแบบโซนกิจกรรมเสริมพลังการสื่อสารอีก 4 รูปแบบ ได้แก่ Talking Table โต๊ะพูดคุยแลกเปลี่ยนมุมมองผ่านหัวข้อที่เปลี่ยนทุก 10 นาที, Voice Without A Face ตู้โทรศัพท์คุยโดยไม่เห็นหน้า เพื่อรับฟังโดยไม่ตัดสินจากภาพจำและช่วงวัย, Think Before Talk หยุดคิดก่อนตอบ เพื่อทบทวนความคิดและความรู้สึกของตัวเอง, และ Letter to Another Generation ตู้จดหมายส่งข้อความถึงคนต่างวัย เปิดพื้นที่ให้ความรู้สึกได้ถูกพูดออกมา
ทั้งหมดนี้แม้จะเพียงไอเดียเริ่มต้น แต่ก็สะท้อนให้เห็นถึงความพยายามแก้ปัญหาอคติและการตีตราจากความต่างของแต่ละวัย ซึ่งเกิดจากความตั้งใจของเด็กรุ่นใหม่ที่เพิ่งเริ่มต้นชีวิตในรั้วมหาวิทยาลัยได้เพียงปีเดียว
โดยประเด็นสำคัญที่ทีมนักศึกษาชวนให้ทุกคนตระหนักร่วมกันก็คือ แท้จริงแล้วคนในแต่ละเจนเนอเรชันต่างก็เติบโตมาในบริบท สภาพแวดล้อม และยุคสมัยที่รูปแบบการใช้ชีวิตแตกต่างกัน แต่ความแตกต่างนี้ไม่ได้แปลว่าจะเป็นอุปสรรคหรือความขัดแย้งเสมอไป หากทุกคนเข้าใจว่าวัยและประสบการณ์ที่หลากหลายนั้นล้วนมีข้อดี และมีส่วนที่สามารถเติมเต็มซึ่งกันและกันได้ ขอเพียงให้เราเปิดใจที่จะเรียนรู้ร่วมกัน เช่น คนรุ่นใหม่อาจช่วยสนับสนุนเรื่องเทคโนโลยีสมัยใหม่ให้กับผู้ใหญ่ ในขณะที่ผู้ใหญ่หรือคนรุ่นเก่าก็มีความเชี่ยวชาญ ภูมิปัญญา และทักษะชีวิตที่สามารถถ่ายทอดให้คนรุ่นใหม่ได้
“หนูเชื่อว่าทุกวัยมีความต่างที่เป็นศักยภาพของตัวเองอยู่ค่ะ ถ้าสมมติว่าทุกคนเปิดใจแล้วก็พัฒนาสังคมไปด้วยกัน ก็คิดว่ามันน่าจะดีมากๆ พอเราเปิดใจเลือกที่จะคุยกันมากกว่าตั้งกำแพงตั้งแง่ต่อกัน ก็จะทำให้เราเข้าใจในมุมใจเขาใจเรามากขึ้น มันจะทำให้สังคมน่าอยู่ขึ้น” ชยานิศ กล่าว
แต่นอกเหนือไปจากเนื้อหาสาระที่นำเสนอผ่านโครงการแล้ว การมีโอกาสทำกิจกรรมร่วมกับเพื่อนๆ ยังทำให้ทั้งทีมได้เรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติ ได้วางแผนแก้ปัญหา ใช้ความคิดสร้างสรรค์ และพัฒนาทักษะการสื่อสาร พร้อมทั้งยืนยันแนวคิดที่เป็นจุดเริ่มต้นของโครงการว่า การเปิดใจคุยกันช่วยประสานความสัมพันธ์ได้ดีกว่าการเลือกที่จะเงียบและเก็บงำความรู้สึกไว้คนเดียว
ท้ายที่สุดแล้ว สิ่งที่ทีมนักศึกษาคาดหวังจากการสร้างสรรค์ผลงานชิ้นนี้ ไม่ใช่เพียงรางวัลหรือเสียงชื่นชมเท่านั้น แต่คือความมุ่งหวังที่จะเปลี่ยนสิ่งที่สังคมเคยตัดสิน ให้กลายเป็นความเข้าใจ เพื่อให้ผู้คนจำนวนมากได้ตระหนักว่า เราไม่ควรตัดสินใครจากความแตกต่าง ไม่ว่าจะเป็นบุคลิกภาพ เพศสภาพ รสนิยม ความเชื่อ หรือช่วงวัย
หากได้ลองเปิดใจ รับฟัง และทำความเข้าใจจากบริบทชีวิตของอีกฝ่าย ความแตกต่างอาจไม่ใช่กำแพงที่ขวางกั้นเราไว้ แต่เป็นสะพานที่เชื่อมประสบการณ์อันหลากหลาย เปลี่ยนความขัดแย้งให้การเป็นพื้นที่แห่งการเติบโตอย่างแท้จริง
